Originele Afrikaanse maskers en hun rituele betekenis

Houten masker van de Kom stam
uit Kameroen

Afrikaanse maskers zijn de meest bekende vorm van Afrikaanse kunst wereldwijd. Zij komen voort uit de Afrikaanse cultuur, waarbij spiritualiteit, religie, muziek en dans sterk geïntegreerd zijn in het dagelijkse leven.

Er zijn vele Afrikaanse stammen die maskers hebben gebruikt in hun traditionele levenswijze door de eeuwen heen. De maskers werden gebruikt tijdens religieuze of spirituele ceremonies. Veelal werden ze gedragen door de dorpsoudsten of door de sjamaan of medicijnman.

Ceremonies waarbij maskers betrokken waren bevatten meestal enige vorm van communicatie met de geestenwereld. Hierin speelden voorouders, goden, geesten van de overledenen, en geesten van dieren en krachten uit de natuur een rol.

Dergelijke ceremonies werden en worden gehouden tijdens begrafenissen, geboorten, en initiaties. Ook werden vaak maskers gedragen tijdens oorlogen met andere stammen. En door de seizoenen heen voor het stimuleren van een goede oogst.

De specifieke gebruiksvormen voor Afrikaanse maskers varieren over de verschillende regio’s van Afrika. En dat geldt ook voor de verschijningsvormen.

Symbolisme en ontwerp

Masker van de Bwa stam uit
Burkina Faso

De meeste maskers stelden gestyleerde menselijke gezichten voor. Vaak was daarbij een abstract ontwerp toegepast, en werden gezichtskenmerken sterk uitvergroot. Hierdoor werd een grote reeks aan varianten mogelijk.

Ook werden vaak dieren uitgebeeld in de maskers. Soms was dat bedoeld om de jacht uit te kunnen beelden, maar soms ook als een symbool voor de landbouw en veeteelt. Maskers waarbij menselijke en dierlijke kenmerken werden geïngereerd hadden de bedoeling om een eigenschap van een dier op een persoon te projecteren.

De vorm van de ogen, hoofd, mond en andere kenmerken hadden allemaal een bedoeling, en waren nooit zomaar ontworpen. Sommige stammen hadden tientallen verschillende maskers, ieder met een ander uiterlijk, en een andere ceremonieel doel.

Het is onmogelijk om de precieze bedoeling van eem masker te interpreteren, zonder de specifieke geloven van een stam in ogenschouw te nemen. Zelfs het kleinste element van een masker kan van belang zijn, zoals het open of dicht zijn van de ogen, de vorm van de neus, en de kleur van het materiaal.

Het verven van maskers was normaal bij vele stammen. Maar van oude maskers is de verf vaak verdwenen, zelfs als het masker zelf nog compleet intact is.

Voorbeelden van stijlen van diverse stammen

Enkele voorbeelden van stammen waar maskers nog steeds veel gebruikt worden:

Fang masker

• Het Dogon volk in Mali zijn welbekend voor de verscheidenheid aan maskers. Bijna 80 verschillende maskers worden gebruikt in hun rituelen, verdeeld over 3 verschillende religieuze groepen.
• Bij de Pende stam in Zuid-west Congo worden minstens 20 verschillende karakters met maskers uitgebeeld bij diverse rituelen
• De maskers bij de Fang stam in Guinea en Congo zijn herkenbaar aan de smalle spleetogen en lange gezichten
• Half gesloten ogen zijn ook vaak aanwezig op de maskers van de Luba stam, maar deze kennen juist ronde gezichten
• De Grobo stam in Liberia kent oorlogsmaskers met meerdere uitpuilende oog-paren

Merk op dat maskers kunnen afwijken van bovenstaande algemene kenmerken. Bij iedere stam zijn immers diverse variaties in stijl en ontwerp aanwezig, vooral wanneer er maskers voor verschillende doelen gebruikt worden. Een oorlogsmasker heeft een ander ontwerp dan een begrafenismasker, ook binnen dezelfde stam.

Materiaal en vakmanschap

Er worden verschillende materialen gebruikt om de Afrikaanse maskers te maken, hoewel hout natuurlijk het meest gangbaar is. Maar maskers worden ook gemaakt van terracotta, ivoor, ijzer en koper. Geweven textiel end gedroogde grassen maken ook vaak onderdeel uit van een masker.

Alleen de meest getalenteerde vakmensen van een stam mochten rituele maskers maken. Zij werden opgeleid door ervaren masker-makers om het vak goed onder de knie te krijgen. Immers, volgens het bijgeloof van de stam hing veel af van het juist uitvoeren van de rituelen, en de maskers speelden daar een belangrijke rol bij.

Masker van een onbekende stam

De Afrikaanse stammen die vandaag de dag voor toeristen worden gemaakt, zijn ontworpen met alleen een mooi uiterlijk als doel. Dit in tegenstelling tot de echte maskers, die ontworpen werden voor hun specifieke, rituele doel.

Goede reproducties van originele maskers trachten de originele kwaliteiten van “echte” maskers weer te geven. Maar zelfs die zijn meestal niet zo ingewikkeld en gedetailleerd als een masker dat daadwerkelijk voor ritueel gebruik werd gemaakt.

Sommige stammen in Afrika maken nog steeds Afrikaanse maskers voor ritueel gebruik. Toch zorgt de modernisering van het continent voor het langzaam uitsterven van een bijzondere kunstvorm.