Afrikaanse beelden en hun doel in de Afrikaanse cultuur

Typisch voorbeeld van Afrikaans beeld
Typisch voorbeeld van Afrikaans beeld

Afrikaanse beelden zijn, naast maskers, kleding en muziek- instrumenten een typische vorm van Afrikaanse kunst. Hierbij is het gebruik ervan minstens even belangrijk als het uiterlijk.

De meeste beelden representeren een menselijk lichaam. In de loop der tijden zijn vele beelden teruggevonden die op de één of andere manier mensen uitbeelden. Hierbij zijn verschillende niveaus van abstractie te onderkennen, die vaak kenmerkend zijn voor de regio waaruit de beelden afkomstig zijn.

Afhankelijk van de cultuur en verhoudingen binnen iedere stam, zijn de beelden vooral mannelijk, danwel gemengd mannelijk en vrouwelijk van aard. Vrouwelijke beelden hebben vaak uitvergrote sexuele kenmerken (borsten of zwangere buiken), en worden vaak gebruikt bij vruchtbaarheids rituelen.

Het uitbeelden van personages

Beeld uit Meroe, Soedan
Beeld uit Meroe, Soedan

Vaak worden bepaalde personages met de beelden uitgebeeld. Dit kunnen belangrijke leden van een stam zijn, maar ook goddelijke figuren of geesten.

Dieren worden ook vaak uitgebeeld, maar dan vooral in een abstracte vorm. Bij stammen die van de jacht leven komt dit vaak voor. Beelden van dieren komen ook wel voor bij landbouwende stammen, maar dan betreffen het vaak dieren die een gevaar vormen.

Materialen en technieken

De meest gebruikte techniek om beelden te maken is houtsnijwerk. Hierbij worden diverse soorten hout gebruikt, waarbij ebbehout het meest populair is, daar waar het in de natuur voorkomt.

In Afrikaanse regio’s waar veel andere materialen voorkomen behalve hout, worden ook die veel ingezet bij de vervaardiging van beelden. Ivoor, zeepsteen, maar ook goud en brons zijn enkele voorbeelden hiervan. Ook het gebruik van verf komt vaak voor.

Het doel van de beelden

Veel Afrikaanse beelden zijn gemaakt voor rituele toepassingen, vaak religieus van aard. Zij kunnen dienst doen als decoratie, of als daadwerkelijke uitbeelding van een God of geest.

Gedurende een ceremonie gebeurt het vaak dat een beeld wordt gezalfd, met diverse mogelijke substanties. Dit kan dierlijk bloed zijn, verf, aarde, drank, of een kruidenmengsel. Omdat het meestal na de ceremonie niet verwijderd wordt, kan er een dikke laag ontstaan. Veel authentieke Afrikaanse beelden vertonen hier nog de sporen van.

Dogon beeld uit Mali
Dogon beeld uit Mali

Vruchtbaarheid, vrede (of oorlog), bescherming, de oogst, de jacht, en voorouder verering zijn allemaal doelen waarvoor een ceremonie met beelden kan worden gebruikt. Of de beelden daarbij gedragen worden, als een soort altaar dienst doen, of op een andere manier gebruikt worden, hangt af van de stam en het ritueel.

Voor huwelijken, geboorten, en begrafenissen worden vaak aparte beelden ingezet. Vaak worden deze speciaal voor de betreffende gebeurtenis vervaardigd.

Voorbeeld: de beelden van de Dogon stam

De Dogon stam in Mali is een goed voorbeeld van een stam waarbij zowel Afrikaanse beelden als markers intensief worden gebruikts. Zij hebben beelden voor ieder aspect van hun leven, en om alle krachten om hen heen uit te beelden.

De Dogon stijl van sculpturen is abstract en simplistisch. De meeste figuren zijn menselijk, maar erg vierkant uitgebeeld, met veel hoeken en puntige uitsteeksels.

De Dogon beelden zijn ook vaak niet in goede proporties. Ze zijn meestal lang en veel te dun. De figuren staan, knielen, of zitten vaak met de handen rustend op de knieën of dijen.

Beïnvloed door Afrikaanse beelden

Houten beeld van de Boa stam, Congo
Houten beeld van de Boa stam, Congo

De stijl en vormen van Afrikaanse beelden hebben vele artiesten in Europa vanaf het begin van de 20ste eeuw beïnvloed. Vanaf die periode werd Afrika verkend door de Europeanen. En sinds die tijd zien we ook een verschuiving in de Europese kunst. Waar voorheen Europese kunst vooral estetisch correct diende te zijn, deden abstracte ontwerpen steeds vaker hun intrede.

Tegelijkertijd gebeurde in Afrika bijna het omgekeerde. Vele moderne Afrikaanse artiesten gebruiken nog steeds de stijl van hun voorouders. Maar omdat de beelden vaak niet meer gebruikt worden in de rituelen, vormen zij tegenwoordig vooral kunstobjecten, waarbij meer waarde wordt gehecht aan hoe zij er uitzien.

Zoals bij maskers ook het geval is, worden de echte authentieke Afrikaanse beelden steeds zeldzamer, en moeilijker te vinden. Tegelijkertijd vormt dit een bedreiging voor de cultuur van de traditionele Afrikaanse stammen waar zij nog altijd in rituelen worden gebruikt.